ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ

 

                    ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਦਇਆ, ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਖੰਡਨ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ (ਬੁਰਾਈਆਂ) ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਫੈਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

1. ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਾਤੀ ਦੈ ਕਿਆ ਹਾਥਿ ਸਚੁ ਪਰਖੀਐ ॥ ਸਾਹ ਪਾਤਿਸਾਹ ਕੰਨਿ੍ਹ੍ਹੈ ਸਭੁ ਮਰਿ ਚਲੀਐ ॥(ਅੰਗ 142)

ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਬਾਜਹੁ ਜਾਤੀ ਅਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ ॥(ਅੰਗ 349)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਇਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਜੱਟ, ਖੱਤਰੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਆਦਿ ਜਾਤਾਂ-ਗੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ

2. ਦਾਜ-ਦਹੇਜ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲਖ਼ਰਚੀ

ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ 'ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ' ਦੋ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ। ਦਾਜ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ:

ਹੋਰਿ ਮਨਮੁਖ ਦਾਜੁ ਜਿ ਰਖਿ ਦਿਖਾਲਹਿ ਸੁ ਕੂੜੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਕਚੁ ਪਾਜੋ ॥(ਅੰਗ 79)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਅੱਜ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ, ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਰਿਜ ਪੈਲੇਸਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

3. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰਤ (ਹੋਸ਼) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ ॥

ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ ॥(ਅੰਗ 554)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਅੱਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲੱਚਰ ਗਾਇਕੀ ਨੇ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਰਹਿਬਰ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾ ਸਮੇਂ ਰਜ਼ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਮੀਟ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸੋ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਰਹਿਤ ਮਰਿਯਾਦਾ ਹੈ।

4. ਗੋਲਕ ਚੋਰ 

ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੁਹੰ, ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪੈਸੇ ਖਾਣਾ ਗੂੰ ਖਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਗੋਲਕ ਦਾ ਪੈਸਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਿਛੜੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਲਕ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਆਸੀ ਲਾਹੇ, ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

5. ਬਹਿਰੂਪੀਏ ਨਿਹੰਗ 

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ : ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਰਵਾਇਤੀ ਯੋਧੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੀਲੇ ਬਾਣੇ (ਪਹਿਰਾਵੇ), ਉੱਚੀਆਂ ਦੁਮਾਲਾ ਪੱਗਾਂ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ (ਹਥਿਆਰਾਂ) ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਅਸਲ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜ ਕੁਝ ਬਹਿਰੂਪੀਏ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾ ਕੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਹੰਗਾਂ ਸਿੰਘ ਜਥੇਬੰਦੀਆ ਦਾ ਅਕਸ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

6. ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਣਨੀ (ਮਾਂ) ਆਖ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥(ਅੰਗ 473)

ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ ॥ ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ ॥(ਅੰਗ 788)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਬੀਬੀਆਂ (ਔਰਤਾਂ) ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪਾਲਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ (patriarchal) ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁੱਤ ਵਰਗਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

7. ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ (ਬਲੀ)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜੀਅ ਬਧਹੁ ਸੁ ਧਰਮੁ ਕਰਿ ਥਾਪਹੁ ਅਧਰਮੁ ਕਹਹੁ ਕਤ ਭਾਈ ॥

ਆਪਸ ਕਉ ਮੁਨਿਵਰ ਕਰਿ ਥਾਪਹੁ ਕਉਨੁ ਕਉਨੁ ਕਉ ਕਹਹੁ ਕਸਾਈ ॥(ਅੰਗ 1103)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨਾਂਦੇੜ) ਵਿਖੇ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਜਾਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਰਗੇ ਦਿਹਾੜਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੱਕਰੇ ਦਾ 'ਝਟਕਾ' ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਤਿਲਕ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 'ਜੀਵ-ਰੱਖਿਆ' ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ।

8. ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਅਤੇ ਡੇਰਾਵਾਦ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਬਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ:

ਦੁਬਿਧਾ ਨ ਪੜਉ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਹੋਰੁ ਨ ਪੂਜਉ ਮੜੈ ਮਸਾਣਿ ਨ ਜਾਈ ॥*

(ਅੰਗ 634)

ਪਾਹਨੁ ਪਰਮੇਸੁਰੁ ਕੀਆ ਪੂਜੈ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥ ਇਸੁ ਭਰਵਾਸੇ ਜੋ ਰਹੇ ਬੂਡੇ ਕਾਲੀ ਧਾਰ ॥(ਅੰਗ 556)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਖੰਡੀ ਸਾਧਾਂ, ਡੇਰਿਆਂ, ਕਬਰਾਂ-ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝੇ, ਸਿਰਫ਼ 'ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ' ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

9. ਪਤਿਤਪੁਣਾ (ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ)

ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ 'ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ' ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੋਹਰ ਹੈ:

ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਰਬ ਕੀ ਭੰਨੇ ਬੇਈਮਾਨ ॥(ਅੰਗ 1084)

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਹੋੜ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ) ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਸ ਕਟਵਾ ਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਦਸਤਾਰਾਂ (ਪੱਗਾਂ) ਸਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

 ਸਿੱਟਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ ਅਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।