ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ

 

   ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 36 ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ (6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, 15 ਭਗਤ, 11 ਭੱਟ ਅਤੇ 4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁੱਲ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ (6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ)

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਮਹਲਾ' ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੧): 974 ਸ਼ਬਦ/ਸਲੋਕ (ਜਿਵੇਂ: ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਿੱਧ ਗੋਸਟਿ)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੨): 62 ਸਲੋਕ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੩): 907 ਸ਼ਬਦ/ਸਲੋਕ (ਜਿਵੇਂ: ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੪): 679 ਸ਼ਬਦ/ਸਲੋਕ (ਜਿਵੇਂ: ਲਾਵਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੫): 2218 ਸ਼ਬਦ/ਸਲੋਕ (ਜਿਵੇਂ: ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਮਹਲਾ ੯): 116 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ (59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ)।

2. ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (15 ਭਗਤ)

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 15 ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: 

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ: 541 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਗਤ ਬਾਣੀ)।

ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ: 134 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ (116 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 4 ਸ਼ਬਦ)।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ: 61 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ: 41 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ: 4 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ: 3 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ: 3 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ: 2 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ: 2 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ।

ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ: 1 ਸ਼ਬਦ (ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੰਕਤੀ)।

3. ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ (11 ਭੱਟ)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ 11 

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ 11 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 123 ਸਵੱਈਏ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੰਗਾਂ (ਪੰਨਾ 1389 ਤੋਂ 1409) 'ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 11 ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ: 54 ਸਵੱਈਏ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਵੱਈਏ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ)।

ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ: 16 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ ਜੀ: 14 ਸਵੱਈਏ (ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮਰਥਾ' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।

ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ: 13 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਕਿਰਤ ਜੀ: 8 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਜਲਪ ਜੀ: 5 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ: 5 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ: 3 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਜੀ: 2 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ: 2 ਸਵੱਈਏ।

ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ: 1 ਸਵੱਈਆ।

ਕੁੱਲ ਜੋੜ: 123 ਸਵੱਈਏ 

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਰਵਾ

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਸਵੱਈਏ ਉਚਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ:

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ (10 ਸਵੱਈਏ)।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਕੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ (10 ਸਵੱਈਏ)।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਤੀਜੇ ਕੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ (22 ਸਵੱਈਏ)।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਚਉਥੇ ਕੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ (60 ਸਵੱਈਏ)।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ (21 ਸਵੱਈਏ)।

4. ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ)

ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਅਨਿਨ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ:

ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ: ਸਦੁ (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ)।

ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ: ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਟਿੱਕੇ ਦੀ ਵਾਰ)।

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ: 3 ਸਲੋਕ (ਬੀਹਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ)।

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਰਵਾ

ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਬਾਣੀ (ਅੰਗ 1 ਤੋਂ 13): ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੋ ਦਰੁ, ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਅਤੇ ਸੋਹਿਲਾ।

ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀ (ਅੰਗ 14 ਤੋਂ 1353): ਇਹ ਬਾਣੀ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਸਿਰੀਰਾਗੁ' ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ 'ਜੈਜਾਵੰਤੀ' ਰਾਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਵਾਰਾਂ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 22 ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕ-ਧੁਨੀਆਂ 'ਤੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਰਾਗ ਮੁਕਤ ਬਾਣੀ (ਅੰਗ 1353 ਤੋਂ 1430): ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕ, ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਚਉਬੋਲੇ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ, ਸਵੱਈਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਮੁੰਦਾਵਣੀ' ਅਤੇ 'ਰਾਗਮਾਲਾ' ਦਰਜ ਹੈ।